नागपंचमी – श्रद्धा, परंपरा आणि सर्पपूजेचा पवित्र दिवस!

प्रतिनिधी | संगमनेर | दिनांक: 29 जुलै 2025

आज देशभर हिंदू संस्कृतीतील एक महत्त्वाचा सण – नागपंचमी साजरा करण्यात येतो आहे. श्रावण महिन्यातील शुक्ल पक्षातील पंचमी या तिथीला सर्पदेवतेची पूजा करून नागपंचमी साजरी केली जाते. हा सण निसर्ग, सर्पसृष्टी आणि मानव यांच्या सहअस्तित्वाचे प्रतीक मानला जातो.

नागपंचमीचे धार्मिक महत्त्व

हिंदू धर्मशास्त्रांनुसार, शेषनाग, वासुकी, तक्षक, कर्कोटक, पद्म, आणि अनंत हे प्रमुख नाग देवता मानले जातात. या दिवशी त्यांची विधीवत पूजा केल्यास संकटांचे निवारण होते, वंशवृद्धी होते आणि कुळदोष, सर्पदोष, कालसर्प दोष इत्यादींचा शांती लाभतो, असे मानले जाते.

पूजेची परंपरा आणि विधी

नागपंचमीला घरोघरी नागदेवताचे चित्र किंवा मूर्तीची पूजा केली जाते. दूध, हलदी-कुंकवाने नागदेवतेला अभिषेक केला जातो. काही ठिकाणी नागाची प्रतिमा भिंतीवर रांगोळीने काढून त्याची पूजा केली जाते. विशेषतः महिलावर्ग या दिवशी उपवास करतो आणि संध्याकाळी नागपूजन करून व्रत पूर्ण करतात. सणाच्या दिवशी दूध, लाह्या, तांदूळ, खीर, गोडधोड नैवेद्य अर्पण केला जातो.

लोककथा व श्रद्धा

नागपंचमी विषयी अनेक पौराणिक कथा प्रचलित आहेत. महाभारतातील जनमेजय याने वडिलांचा सूड घेण्यासाठी नागयज्ञ केला होता, त्यावेळी आस्तिक ऋषीने सर्पांना वाचवले. तेव्हापासून नागपंचमी हा सर्पपूजेचा दिवस मानला जातो.

निसर्गसंवर्धनाशी नातं

नाग हे सृष्टीतील महत्त्वाचे जीव आहेत. ते शेतजमिनीतील उंदीर व सापळे नियंत्रणात ठेवतात. त्यामुळे पर्यावरणाच्या समतोलात त्यांचा मोठा वाटा आहे. नागपंचमी हा सण सर्पप्रेम, सहअस्तित्व आणि निसर्गसंवर्धनाची शिकवण देतो.

प्रादेशिक वैशिष्ट्ये

महाराष्ट्र, कर्नाटका, आंध्रप्रदेश, उत्तर भारतात विविध पद्धतीने साजरी होते. काही भागात मातीचे नाग बनवले जातात तर काही ठिकाणी प्रत्यक्ष नागाला दूध पाजले जाते. काही गावांमध्ये ‘मनोरथ’ म्हणून गावात मोठे नागयात्रा पूजन केले जाते. सर्पमित्र मंडळ, वनविभागाकडून जनजागृती उपक्रम राबवले जातात.

सर्पांना दूध देणे –

वैज्ञानिक दृष्टिकोनप्रसिद्ध सर्पतज्ज्ञांच्या मते, साप हे दूध पचवू शकत नाहीत. त्यांना पाणी आवश्यक असते. त्यामुळे कृतीम नागपूजा करताना प्रत्यक्ष सापांना त्रास न देता त्यांचे संरक्षण करणे हाच खरा सणाचा हेतू असावा.

आजचा संदेश”श्रद्धा ही अंधश्रद्धा न होता, विज्ञाननिष्ठ व पर्यावरणस्नेही असावी.”नागपंचमी ही श्रद्धा आणि विज्ञानाचा सुंदर संगम घडवणारी परंपरा आहे.